علوم سیاسی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - ضرورت تأسيس رشته فقه امنيت
ضرورت تأسيس رشته فقه امنيت
همانطور كه در حديث شريف وارد شده، نعمت «امنيت» يكى از مهمترين نعمتهاى الهى است. در ميان منابع متنوع امنيت آفرين، منبع الهى مهمترين، ارزشمندترين و بهترين نوع آن است. پيروزى حزب اللَّه لبنان بر ارتش مشهور به شكستناپذير رژيم اشغالگر قدس، مقاومت اعجابانگيز هشت ساله رزمندگان ايرانى در برابر كفر جهانى و حماسههاى مسلمين صدر اسلام به رهبرى حضرت ختمى مرتبت محمد مصطفىصلى الله عليه وآله از نشانههاى تأييد مدعاى مذكور است. علت اصلى اين مسأله به تأمين تام و تمام امنيت درونى و روانى، با اتصال به منبع لايزال برمىگردد، كه پايه ديگر انواع امنيت است. بنابراين منبع تأمين تعادل روحى و امنيت روانى افراد يك جامعه و تداوم حيات با نشاط يك ملت و امت، ارزشمندترين سرمايه آن جامعه محسوب مىشود كه پىجويى آرمانهاى مردم را امكانپذير مىسازد. با اين اوصاف هنوز گامى جدى در جهت تبيين ديدگاه اسلام در اين زمينه برداشته نشده است و نوع متون مورد استفاده در مباحث امنيتى در كشور ما متون ترجمهاى است. در طرح حاضر گوشهاى از مباحثى كه نشان دهنده ضرورت پرداختن به مباحث امنيت در اسلام در مراكز آموزشى و پژوهشى است نمايانده مىشود. در حالى كه در سطح دنيا مراكز مستقلى براى پژوهش در زمينه تروريزم تشكيل شدهاند، مايه شگفتى است كه در كشورى كه خود قربانى تروريزم است هنوز حتى يك اثر پژوهشى قابل توجه در اين زمينه منتشر نشده باشد. اولويت رشته فقه امنيت در اين طرح از آن رو قابل توجيه است كه در كشور ما فقه مبناى نظم است. توجه مقام معظم رهبرى به بحث جهاد، دراولويت درس خارج فقه، شايسته بود كه به موجى از امنيت پژوهى، با رويكرد اسلامى، در جامعه ما منجر مىشد، اما مع الاسف چنين نشد.
موارد ذيل هم مبيّن اهداف رشته فقه امنيت و هم نشان دهنده ضرورت تأسيس آن است:
١. آشنايى با مباحث بنيادين امنيت در اسلام به گونهاى كه در تمام نظريهپردازىها، سياستگذارىها، تصميمسازىها و برنامهريزىهاى امنيتى در جمهورى اسلامى و بلكه در جهان اسلام مورد توجه قرار گيرد.
٢. ارائه و تبيين فهم اسلامى و دينى از امنيت و تمامى مشتقات آن؛
٣. بررسى، تبيين و تفكيك ابعاد معرفت شناسانه امنيت در حوزههاى دانشى مختلف؛
٤. نيل به نظريه امنيتى اسلام در ساحتها و سطوح مختلف امنيت (از جمله امنيت فردى، امنيت گروهى، امنيت اجتماعى، امنيت سياسى، امنيت اقتصادى، امنيت فرهنگى، امنيت ملى، امنيت جهانى و...) و ارائه نظريههاى امنيتى اسلام در ساحتها و سطوح مختلف به جهان معاصر؛
٥. تبيين ديدگاه اسلام درباره جهاد، دفاع، آتشبش، جنگ و صلح، جنگهاى مشروع و نامشروع و انواع صلح؛
٦. تبيين ديدگاه اسلام درباره تروريزم و اشكال مختلف آن و نيز عمليات شهادت طلبانه، عمليات انتحارى، اشغالگرى و تجاوز.
برخى از محورهاى آموزشى و پژوهشى، كه شايسته و ضرورى است در رشته فقه امنيت مورد توجه قرار گيرد، از اين قبيل است:
١. انواع و گستره امنيت در اسلام
تقسيم امنيت به لحاظ ابعاد: الف) امنيت سياسى، اجتماعى، اقتصادى، حقوقى، فرهنگى و... ب) امنيت معنوى و مادى
تقسيم امنيت از لحاظ سطوح: امنيت فردى، امنيت گروهى، امنيت ملى، امتى و جهانى. از ضرب «سطوح» در «ابعاد» موضوعات ديگرى پديد مىآيد. هر كدام از موضوعات مذكور، مشتمل بر زيرمجموعههايى است كه در ادامه به برخى از آنها اشاره مىشود:
عوامل ايجاد امنيت اجتماعى: تقوا، عدالت، رعايت حرمت و حقوق انسانها، دفاع از مظلومان و محرومان، برخورد با مفسدان و مجرمان و بزهكاران و رفع فقر، تأمين رفاه و معيشت مردم و حفظ آزاديهاى مشروع، حاكميت عادلانه، حقانى و قانونى و... .
امنيت سياسى: آزادى مردم در بيان مواضع در چارچوب قوانين
نحوه توزيع قدرت، شكل رژيم سياسى و... .
امنيت فرهنگى: شناخت چهرههاى «تهديد فرهنگى» و شيوه مبارزه با آنها؛ شناخت چهرههاى «تحميل فرهنگى» و شيوه مبارزه با آنها؛ شناخت چهرههاى «تخريب فرهنگى» و شيوه مبارزه با آنها و...
امنيت اقتصادى: دسترسى انسان به ضروريات زندگى، وضعيت اشتغال، توزيع درآمد و رفاه و... .
امنيت حقوقى و قضايى، امنيت زيست محيطى، امنيت ملى، امنيت جهانى
٢. دين و امنيت:
در اين قسمت مباحث بسيار زيادى مطرح است. پرسشهاى كليدى ذيل از جمله مباحث شايسته توجه در اين بخش مىباشد.
امنيت و مشتقات آن در آموزههاى اسلامى به چه معنا است؟
هدف تهديد در يك جامعه و نظام دينى چيست؟
ماهيت تهديد در يك جامعه و نظام دينى چيست؟
منابع تهديد در يك جامعه و نظام دينى چيست؟
هدف امنيت در يك جامعه و نظام دينى چيست؟
ماهيت امنيت در يك جامعه و نظام دينى چيست؟
منابع امنيت در يك جامعه و نظام دينى چيست؟
٣. سهم هر يك از معارف و دانشها در مباحث امنيتى
در اين قسمت پرسشهاى ذيل بايد تعيين تكليف شود؛
معارف فلسفى، كلامى و عقلى كدام دسته از پرسشهاى امنيتى را پاسخ مىگويند؟
معارف و دانشهاى وحيانى به چه پرسشهايى در حوزه امنيت پاسخ مىگويند؟
سهم و نقش دانشهاى تجربى و عرفى، در مباحث امنيتى چيست؟
سهم دانشهاى هنرى، شهودى و عرفانى در مباحث امنيتى چيست؟
٤. امنيت در انديشه متفكران مسلمان
سير تحول مفهوم امنيت در انديشه سياسى اسلام و بررسى نوع نگاه متفكران مسلمان به موضوع امنيت از رسالتهاى اصلى اين بخش است. به نظر مىرسد عرصههاى امنيت در انديشه متفكران مسلمان در موارد ذيل برجستهتر بوده است: حفظ دين، حفظ جان، حفظ عقل، حفظ آبرو، حفظ مال، حفظ دارالاسلام.
٥. امنيت: روش، ابزار يا هدف؟
٦. مبانى امنيت در اسلام، مشتمل بر: مبانى هستى شناختى، مبانى روش شناختى، مبانى انسانشناسى، مبانى اخلاقى و... .
٧. فلسفه امنيت در اسلام
اهداف و غايات اصلى و فرعى از ديدگاه قرآن، پيامبرصلى الله عليه وآله، ائمهعليهم السلام، متفكران مسلمان (اعم از فيلسوفان، فقيهان، متكلمان، عارفان و...) از قبيل: ابونصر فارابى، خواجه نظام الملك طوسى، خواجه نصيرالدين طوسى، محقق حلى، صدرالمتألهين، محقق سبزوارى، امام خمينى و مقام معظم رهبرى.
٨. نقش امنيت در تحقق مقاصد قرآن
٩. سيره امنيتى پيامبرصلى الله عليه وآله
١٠. سيره امنيتى امام علىعليه السلام و ديگر ائمهعليهم السلام
١١. ديدگاه و سيره امنيتى علما
١٢. جهاد
در اين قسمت، كه فربهترين بحث در متون اسلامى نيز مىباشد، مباحث زيادى وجود دارد، از قبيل مفهوم جهاد، انواع جهاد، فلسفه جهاد، مبانى جهاد و... .
١٣. اصول و قواعد امنيت در اسلام
اصول و حقوق پايه (حقوق بشر):
حق حيات، حق كرامت، حق مالكيت، حق اختيار، انتخاب و آزادى براى تمام انسانها به عنوانانسان
قواعد، سياستهاى كلى و اصول راهبردى
اصل مشروعيت ولايت و رهبرى، اصل مبارزه با موانع هدايت انسانها به سوى خدا، اصل دعوت، اصل عدالت، اصل حفظ نظام، قاعده نفى سبيل، تقيه، قاعده لا ضرر و لا ضرار، اصل صلح، مصلحت اسلام و مسلمين، قاعده لزوم عمل به قدر مقدور، تقديم اهم بر مهم، وفاى به عهد، استيمان، تأليف قلوب، و... .
١٤. رابطه امنيت با مفاهيم اساسى حيات اجتماعى انسان از نگاه اسلام
ايمان و امنيت، آزادى و امنيت، عدالت و امنيت، مصلحت و امنيت، مشاركت و امنيت، حق و امنيت، قدرت و امنيت، جهاد و امنيت، صلح و امنيت، هويت و امنيت، امنيت و مشروعيت، حقوق بشر و امنيت، حقوق بشردوستانه و امنيت و... .
١٥. دفاع مشروع، ترور و عمليات شهادت طلبانه در اسلام (بررسى ديدگاه مذاهب اسلامى)
١٦. چگونگى، ساز وكار و ابزارهاى تأمين امنيت در اسلام
ابزارهاى تأمين امنيت فردى؛ خانوادگى، اقتصادى، سياسى، فرهنگى، زيست محيطى، ملى، امتى و جهانى و... .
برخى از سازوكارها
خودسازى و تهذيب نفس (جهاد اكبر: پايه امنيت)، بيعت و مشاركت مردم و امر به معروف و نهى از منكر و... (امنيت سياسى)، جلوگيرى از نشر كتب و آثار فرهنگى گمراه كننده و آموزش قرآن و تبليغ اسلام و... (امنيت فرهنگى)، مسأله قدرت و نيروى دفاعى (جهاد اصغر) بازدارندگى و ديپلماسى، (امنيت ملى)، تأسيس سازمانهاى اطلاعاتى و... ، ابزارهاى حقوقى و... ضرورت شناخت طاغوت و طاغوتيان به عنوان تهديد اصلى و... .
اركان امنيت اجتماعى در اسلام: حريت، تكليف، عدالت، مساوات در عرصههاى سياسى، اقتصادى، حقوقى، فرصتها، مسئوليتها، شورا و مشاركت، برخورد عادلانه با مجرمان، رسيدگى به محرومان، امر به معروف و ديگر احكام اجتماعى اسلام، دفاع از مظلومان و... .
١٧. تهديدات
تهديدات داخلى (سياسى، فرهنگى، اقتصادى، و... ) و تهديدات خارجى (سياسى، فرهنگى، اقتصادى و...).
١٨. سهم فرهنگ و توليد فكر در تأمين امنيت جامعه و نظام اسلامى
١٩. امنيت از نگاه جريانات فكرى
امنيت از نگاه جريان علماى اصولى، علماى اخبارى، علماى تفكيكى، سنت گرايان و روشنفكران دينى.
٢٠. وجوه امنيت
وجوه ظاهرى و وجوه باطنى.
٢١. كاركردهاى امنيت در تفكر اسلامى
كاركردهاى مثبت: از قبيل تحرك، ايستادگى، صبر و حوصله، احساس غرور و عزت، روحيه كار و تلاش، وجدان كارى، نظم، روحيه برنامهريزى و آيندهنگرى، روحيه تعقل در كنار تجربه و تعبد و... .
كاركردهاى منفى: از قبيل روحيه ركود، خمودى، پرخاشگرى، بىحوصلگى، اظهار ذلت، تنبلى، بىنظمى، خرافهگرايى و... .
٢٢. نقد و بررسى نظريهها و مكاتب امنيتى از ديدگاه اسلام
٢٣. الگوى جامعه امن در آموزههاى اسلامى
تحليل الگوى جامعه امن در: منابع اسلامى، سيره معصومان و انديشه متفكران مسلمان، به ويژه تحليل الگوى امنيتى مدينة النبى.
٢٤. ديگر موضوعات:
روششناسى امنيت پژوهشى در اسلام
نقش دين و مذهب در تدوين استراتژى امنيتى كشورهاى جهان
نقش دين اسلام در تدوين استراتژىهاى امنيتى كشورهاى اسلامى
نقش آموزههاى اسلامى در تدوين استراتژىهاى امنيتى جمهورى اسلامى ايران
چالشهاى امنيتى جهان اسلام و غرب (چالشهاى سياسى، فرهنگى، اقتصادى و...).
دين و امنيت جهانى، دين و مصلح، دين و تروريزم، دين و دفاع، دين و قدرت، دين و اشغالگرى، دين و تجاوز، دين و حقوق بشر و... .
فصلنامه علوم سياسى، در راستاى رسالت و اهداف خود، كه از جمله زمينه سازى براى تأسيس رشتههاى جديد در حوزه مباحث اسلامى - سياسى است، اين شماره و شماره آتى خود را اختصاص به طرح مباحث امنيت، با رويكرد اسلامى، داده است. همچنين پيش از اين شماره ٩ فصلنامه ويژه مباحث امنيت، با رويكرد مذكور، منتشر شد. اميد است پيشنهاد جديد فصلنامه، در زمينه ضرورت تأسيس گروهها و مراكز پژوهشى و آموزشى در حوزه امنيت پژوهى اسلامى مورد توجه دست اندركاران قرار گيرد. به نظر مىرسد از نظر اسلام تنها مسيرى كه مىتواند امنيت، آرامش و طمأنينه را براى بشر به ارمغان آورد، ايمان به خدا، ياد خدا، عمل به دستورات خدا و در يك كلام گام نهادن در صراط مستقيم است. الا بذكراللَّه تطمئنّ القلوب.
سردبير